Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI – Artificial Intelligence), mang lại nhiều tiện ích trong đời sống. Tuy nhiên, cùng với đó, công nghệ Deepfake, Deepvoice cũng đặt ra không ít vấn đề pháp lý. Với khả năng tạo lập hoặc chỉnh sửa hình ảnh, video và giọng nói, các công nghệ này có thể khiến người tiếp nhận khó phân biệt giữa nội dung thật và nội dung giả mạo.
Nếu được sử dụng đúng mục đích, công nghệ này có thể phục vụ hoạt động sáng tạo nội dung, giải trí, giáo dục, nghiên cứu và nhiều lĩnh vực khác. Ngược lại, khi bị lợi dụng để lừa đảo, giả mạo, xâm phạm quyền riêng tư, danh dự, nhân phẩm hoặc thực hiện các hành vi trái pháp luật, công nghệ này có thể trở thành phương tiện gây ra những thiệt hại nghiêm trọng cho cá nhân, tổ chức.


Vậy sử dụng Deepfake, Deepvoice trong những trường hợp nào có thể bị xử lý? Việc xác định trách nhiệm pháp lý gặp những khó khăn gì và cần làm gì để hạn chế rủi ro?
Để làm rõ những vấn đề trên, chúng ta hãy cùng tìm hiểu góc nhìn pháp lý về Deepfake, Deepvoice, từ các trường hợp có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý, những khó khăn trong quá trình xử lý đến các biện pháp phòng ngừa rủi ro trong thực tế.
1. Sử dụng Deepfake, Deepvoice có vi phạm pháp luật không?
Về nguyên tắc, việc sử dụng công nghệ Deepfake hay Deepvoice không mặc nhiên là hành vi vi phạm pháp luật. Tính hợp pháp của hành vi cần phải được đánh giá căn cứ vào mục đích, nội dung, cách thức sử dụng và các quyền, lợi ích bị ảnh hưởng.
Chẳng hạn, việc tạo nhân vật hư cấu phục vụ phim ảnh, giải trí hoặc nghiên cứu, nếu không vi phạm quy định pháp luật, về nguyên tắc là hợp pháp. Ngược lại, nếu công nghệ này được sử dụng để lừa đảo, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm quyền đối với hình ảnh, đời sống riêng tư hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật khác, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm tương ứng.
Như vậy, không phải mọi hành vi từ việc sử dụng công nghệ này đều vi phạm pháp luật. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định trên cơ sở hành vi cụ thể và các điều kiện luật định.
2. Những hành vi sử dụng Deepfake, Deepvoice nào có thể bị xử lý?
Tùy tính chất, mức độ và hậu quả gây ra của hành vi vi phạm, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, bị xử lý hành chính hoặc chịu trách nhiệm hình sự.
Thứ nhất, sử dụng công nghệ Deepfake, Deepvoice để lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Các đối tượng có thể giả mạo khuôn mặt, giọng nói của người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc người có thẩm quyền để tạo lòng tin, yêu cầu chuyển tiền hoặc thực hiện giao dịch.
Nếu hành vi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo Điều 174 BLHS. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào thủ đoạn gian dối, mục đích chiếm đoạt và các dấu hiệu pháp lý khác, không chỉ dựa vào việc có sử dụng công nghệ AI.
Thứ hai, sử dụng Deepfake, Deepvoice để xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc vu khống người khác
Công nghệ AI có thể bị lợi dụng để tạo hình ảnh, video hoặc âm thanh khiến một người bị hiểu lầm là đã thực hiện hành vi, phát ngôn những nội dung không có thật, từ đó ảnh hưởng đến tiêu cực đến danh dự, nhân phẩm và uy tín của họ.
Tùy tính chất, nội dung và mục đích của hành vi, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự; bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu TNHS về tội “Làm nhục người khác” theo Điều 155 hoặc tội “Vu khống” theo Điều 156 BLHS, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.
Thứ ba, sử dụng Deepfake, Deepvoice xâm phạm quyền đối với hình ảnh và đời sống riêng tư
Việc sử dụng hình ảnh, giọng nói hoặc dữ liệu cá nhân của người khác để tạo lập, phát tán nội dung giả mạo có thể xâm phạm đến quyền nhân thân và các quyền, lợi ích hợp pháp khác. Điều 32 và Điều 38 BLDS năm 2015 lần lượt quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh và quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Tùy trường hợp, người bị xâm phạm có thể yêu cầu chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại nếu có đủ căn cứ pháp luật.
Đối với hành vi sử dụng hình ảnh, âm thanh hoặc dữ liệu cá nhân trái quy định, việc xác định trách nhiệm còn phải căn cứ vào các quy định pháp luật chuyên ngành có liên quan.
Thứ tư, tạo lập hoặc phát tán nội dung giả mạo, thông tin sai sự thật, trái pháp luật
Không phải mọi thông tin sai sự thật hoặc nội dung được tạo bằng AI đều mặc nhiên bị xử lý. Tuy nhiên, nếu việc tạo lập, đăng tải hoặc phát tán nội dung giả mạo xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, gây ảnh hưởng đến trật tự xã hội hoặc đáp ứng các dấu hiệu của hành vi vi phạm cụ thể, người thực hiện có thể bị xử lý theo quy định tương ứng.
Đáng chú ý, trách nhiệm pháp lý không chỉ có thể đặt ra đối với người trực tiếp tạo nội dung mà còn đối với người đăng tải, chia sẻ hoặc phát tán nội dung đó khi hành vi của họ đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm theo pháp luật. Việc xác định trách nhiệm cần xem xét vai trò, nhận thức, mục đích và hành vi cụ thể của từng người, không thể chỉ dựa vào việc họ có tham gia chia sẻ hoặc phát tán nội dung hay không.
3. Vì sao việc xử lý Deepfake, Deepvoice trên thực tế gặp nhiều khó khăn?
Việc xử lý các hành vi vi phạm liên quan đến Deepfake, Deepvoice trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn, chủ yếu ở việc xác thực nội dung, xác định người thực hiện và chứng minh các yếu tố cấu thành vi phạm. Một video giả có thể được tạo lập, đăng tải và phát tán bởi nhiều người khác nhau. Việc sử dụng tài khoản ẩn danh hoặc nền tảng ở nước ngoài cũng gây trở ngại cho quá trình xác minh danh tính và thu thập chứng cứ.
Bên cạnh đó, công nghệ AI ngày càng phát triển, khiến việc nhận diện nội dung giả mạo bằng mắt thường hoặc thính giác không còn đáng tin cậy tuyệt đối. Cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ nguồn gốc dữ liệu, vai trò, nhận thức, mục đích của từng người liên quan và mối quan hệ giữa hành vi với hậu quả để xác định trách nhiệm pháp lý.
Do đó, việc kịp thời lưu giữ tin nhắn, tài khoản, đường link, hình ảnh, video, tệp âm thanh và lịch sử giao dịch có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xác minh, xử lý. Khó khăn không chỉ nằm ở quy định pháp luật mà còn ở khả năng xác thực dữ liệu và chứng minh đầy đủ hành vi vi phạm trên thực tế.
4. Làm gì để không trở thành nạn nhân của Deepfake, Deepvoice?
- Thiết lập “mật khẩu gia đình”: Khi người thân gọi điện hoặc video yêu cầu chuyển tiền, hãy đặt một câu hỏi riêng mà chỉ người trong gia đình biết để xác minh.
- Yêu cầu thực hiện một số động tác đơn giản: vẫy tay, xoay mặt, đưa tay lên mặt,… và quan sát các dấu hiệu bất thường: khẩu hình không khớp giọng nói, khuôn mặt hoặc viền tóc bị nhòe, ánh sáng không đồng nhất, chuyển động thiếu tự nhiên.
- Không chuyển tiền ngay trong cuộc gọi: Đối với giao dịch có giá trị lớn, cần xác minh lại qua một phương thức độc lập như gọi trực tiếp vào số điện thoại đã lưu hoặc liên hệ trực tiếp với người được cho là đang yêu cầu giao dịch.
- Hạn chế công khai hình ảnh, video, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội; đồng thời bảo mật tài khoản để hạn chế nguy cơ bị thu thập, chiếm đoạt dữ liệu.
- Trình báo trực tiếp lên Cơ quan Công an gần đó hoặc liên hệ số 113, 156. Khi nghi ngờ bị lừa đảo, không tiếp tục trao đổi hoặc thực hiện giao dịch; cần lưu giữ tin nhắn, số điện thoại, tài khoản, đường link và các chứng cứ liên quan.
5. Lời kết
Có thể thấy, Deepfake và Deepvoice đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác phòng ngừa và xử lý vi phạm pháp luật tại Việt Nam, đặc biệt trong việc xác thực nội dung, xác định chủ thể vi phạm và thu thập chứng cứ điện tử.
Trước thực trạng đó, các cơ quan có thẩm quyền cần rà soát, hoàn thiện quy định pháp luật và ban hành hướng dẫn áp dụng cụ thể. Đồng thời, tăng cường đào tạo chuyên môn cho cán bộ thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng, đầu tư công nghệ giám định số và xây dựng đội ngũ chuyên gia có đủ năng lực để đáp ứng yêu cầu phát hiện, xác minh và xử lý vi phạm. Bên cạnh đó, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan là yếu tố cần thiết để hạn chế rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong môi trường số.
Văn phòng Luật sư Chợ Lớn xin chân thành cảm ơn Quý độc giả đã quan tâm và theo dõi bài viết “Góc nhìn pháp lý về Deepfake – Deepvoice”. Nếu có câu hỏi hoặc cần tư vấn về các vấn đề pháp lý liên quan, Quý độc giả vui lòng liên hệ chúng tôi để được tư vấn, hỗ trợ pháp lý một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất, đảm bảo đúng quy định pháp luật.

